گذر از اقتصاد خطی به اقتصاد چرخشی ‌

امروزه اکثر روش‌های تولید و ارایه‌ی خدمت در کشورمان بر اساس رویکرد اقتصاد خطی است یعنی کالای تولیدی فروخته شده پس از استفاده و اتمام پایان عمر مفید آن، به عنوان زباله دور انداخته شده و به محیط زیست آسیب می‌زند اما نگرش اقتصاد چرخشی جامعه‌ی بشری را از نگرش مصرف‌گرایی به سوی استفاده‌ی کمتر از منابع طبیعی و انرژی سوق می‌دهد.

اهمیت گذر از اقتصاد خطی به اقتصاد چرخشی در کسب و کار برای حرکت به سمت پایداری در این مطلب توسط وحید مشیرنیا تشریح شده است.

گذر از اقتصاد خطی به اقتصاد چرخشی ‌

اقتصاد چرخشی چیست

• اکنون دیگر اهميت سيستم هاي مديريت كيفيت، جايگاه آن در رقابت میان سازمان‌ها و ارزش آن برای مشتریان برکسی پوشیده نیست. به اين موضوع، سوگیری سازمان‌ها برای جلب رضایت سایر ذی‌نفعان و حرکت به سمت استفاده‌ی اقتصادي از منابع به‌منظور دست‌یابی به قیمت‌های رقابتی، افزون می‌شود.
• واژه اقتصاد در فرهنگ معین به میانه‌روی در هرکار، رعایت اعتدال در دخل و خرج و مجازاً صرفه‌جویی تعریف شده است. تعاریف متعدد و متفاوتی با تاکید بر جوانب و موضوع خاص علم اقتصاد ارایه شده است و تعریف واحدی از این دانش وجود ندارد. شاید ساده¬ترین و بهترین تعریف اقتصاد، “علم تخصیص امکانات محدود به خواسته¬های نامحدود جوامع بشری باشد”.
• بدین نحو موضوع اصلی اقتصاد، استفاده‌ی بهینه از منابع موجود ولی محدود و ایجاد بهره‌وری حداکثری است. اگر مبنای بهره‌وری را “کمینه کردن و بهینه‌سازی مصرف منابع و انرژی و سایر هزینه‌ها برای تولید هر واحد محصول” بدانیم، طبیعتاً نیاز است که یک بنگاه اقتصادی تمرکز خود را در مورد بهره‌وری تنها به عملیات داخلی و روش‌های معمول و مرسوم خود محدود نکند و در تمامی سطوح درونی و بیرونی و در طول چرخه‌ی حیات محصول، مسایل بنیادین بیشتری را مورد توجه قرار دهد.

اقتصاد خطی

• این در صورتی است که، در حال حاضر روش‌های تولید و ارایه‌ی خدمت در کشورمان و بسیاری از کشورهای دیگر بر اساس رویکردی با عنوان “اقتصاد خطی” پایه‌ریزی‌ شده و عمل می‌کند.
• در رویکرد اقتصاد خطی، که بر پایه‌ی اصل “بگیر، تولید کن و (پس از مصرف) دور بیانداز” شکل گرفته است، پس از استخراج منابع از طبیعت و انتقال آن به محل‌های تولید، با بهره‌مندی از فرآیندهای عملیاتی، محصول نهایی تولید می‌شود. کالای تولیدی فروخته شده پس از استفاده و اتمام پایان عمر مفید آن، به عنوان زباله دور انداخته و در بسیاری از موارد، در طبیعت وارها می‌شود.
• بسیاری از ضایعات فرآیند تولید و پسماندهای ناشی از مصرف کالا، به عنوان هدررفت تلقی شده و مورد مصرف مجدد قرار نمی‌گیرد و بر آن افزون، در این اقتصاد خطی ،کاهش فیزیکی و ارزش منابع طبیعی و آلودگی‌ها و تخریب محیط زیست در محاسبه‌ی قیمت محصول لحاظ نمی‌شود.
• این نگرش چه‌چیز را برای بشر به ارمغان آورده است؛ از بین رفتن جنگل‌ها، خشک‌سالی، آلودگی هوا، آب و خاک، کم‌شدن منابع طبیعی، سیل‌ها و سونامی‌ها، آلایندگی‌های موجود در غذا ، تغییرات اقلیمی و موارد عدیده‎‌‌ی دیگر که قابلیت اضافه‌شدن به این سیاهه را دارند. طبیعی است که بشر اجبار دارد راه دیگری را جایگزین اقتصاد خطی کند تا مخاطرات زندگی بر روی کره‌ی خاک را برای خود و نسل‌های آینده از بین ببرد.

اقتصاد چرخشی

• در حال حاضر جایگزین اقتصاد خطی، “اقتصاد چرخشی” است که جامعه‌ی بشری را از نگرش مصرف‌گرایی به سوی استفاده‌ی کمتر از منابع طبیعی و انرژی سوق می‌دهد. رویکرد مدرن اقتصاد چرخشی در تقابل با اقتصاد خطی پا به ‌عرصه‌ی وجود گذاشت.
• در اقتصاد چرخشی، مولفه‌های گوناگون، از آن بین چهار مولفه‌ی، کاهش استفاده از منابع طبیعی و اولیه، استفاده¬ی مجدد، بازیافت و بازیابی نقش راهبردی دارند. در اقتصاد چرخشی، چرخه‌ی حیات محصولات افزایش می‌یابد.
• اقتصاد چرخشی در عمل، به معنای کاهش ضایعات به حداقل ممکن است. هنگامی که یک محصول به پایان عمر خود می‌رسد‌، مواد آن تا آنجا که ممکن است در چرخه‌ی اقتصاد نگهداری می‌شود. می‌توان آن‌ها را بارها و بارها استفاده و در نتیجه، ارزش بیشتری ایجاد کرد.
• در اقتصاد چرخشی، طراحی و ساخت مناسب‌تر کالاها و ارایه‌ی خدمات با کاهش مصرف منابع، بهتر است گفته شود بهره‌وری منابع، و تقلیل اثرات منفی آن‌ها بر محیط زیست از طریق بهره‌وری عامل‌های تولیدی مورد نظر است.
• رونق بیشتر کسب‌وکار از طریق بهره‌وری عامل¬های تولیدی می‌تواند سود مالی سازمان‌ها و تصویر عمومی آن‌ها را در اجتماع بهینه و از محیط زیست صیانت نماید.
• برای بهره‌گیری از اقتصاد چرخشی در یک بنگاه اقتصادی، ابتدا نیاز است میزان “چرخشی بودن” آن بنگاه، فرآیندهای آن و حتی محصولاتش به تفکیک و به‌صورت شفاف اندازه‌گیری، محاسبه و معین شود.
• بدون داشتن این داده‌های اولیه، آغاز بهره‌گیری از اقتصاد چرخشی، دست‌آورد قابل کنترل و ادعایی را برای سازمان رقم نمی‌زند.
• استانداردها و متدلوژی‌های متفاوتی هستند که بر اساس آن‌ها می‌توان، میزان “چرخشی بودن” را برای یک سازمان اندازه‌گیری و محاسبه کرد. در مورد برخی از این مدل‌ها در نوشتارهای آینده سخن خواهم گفت. با وجود تفارق در متدلوژی‌های اندازه‌گیری و محاسبه در بین مدل‌ها، شباهت‌های چشم‌گیری در نتایج حاصل از آن‌ها قابل مشاهده است.
  از میانه‌ی سال گذشته‌ی میلادی (2024)، سازمان بین‌المللی تدوین استاندارد، فعالیتی را که از سال 2018 میلادی در کمیته‌ی 323 خود آغاز کرده بود، به سرانجام رساند.
• استانداردهای سری 59000 . در سه استاندارد از این سری استاندارد، اصول و مفاهیم اقتصاد چرخشی، مدل‌های کسب‌وکار چرخشی و روش‌های اندازه‌گیری چرخشی بودن واشکافی می‌شود. این سه استاندارد توسط چند گزارش فنی ( Technical Report) پشتیبانی می‌شوند که برخی منتشر و برخی در دست تدوین هستند.

بهتر است پیاده‌سازی اقتصاد چرخشی در بنگاه‌های اقتصادی، با طمانینه و تدبیر انجام شود تا از دوباره‌کاری‌ها و بازخرج‌ها پرهیز شود. مشورت با اهل فن در این زمینه، قابل توصیه است.

این مطلب توسط دکتر وحید مشیرنیا تهیه شده است
وحید مشیرنیا
مشاور ارشد اقتصاد چرخشی، پایداری، محیط زیست و فرآیندهای کسب‌وکار
نایب رییس کمیته متناظر 323 ایزو – (کمیته طراحی و تدوین استانداردهای اقتصاد چرخشی سازمان بین‌المللی استاندارد)

جهت ارتباط با دکتر وحید مشیرنیا می‌توانید با ما در ارتباط باشید.